Дар тӯли ҳазорсолаҳо дар ташаккули арзишҳои маънавӣ ва иҷтимоии башарият мероси таърихию фарҳангии халқи тоҷик ҳамчун ҷузъи муҳими тамаддуни ҷаҳонӣ нақши назаррас гузоштааст. Ҳамчун яке аз падидаҳои барҷастаи мероси фарҳангии тоҷикон ва халқҳои ориёитабор ҷашни Наврӯз мақоми хос дошта, дар раванди рушди фарҳанг ва худшиносии миллӣ аҳаммияти бузургеро ба худ касб намудааст. Ҷашни Наврӯз на танҳо як анъанаи тақвимӣ, балки падидаи фарогири иҷтимоӣ, фарҳангӣ, фалсафӣ ва ҳатто сиёсӣ мебошад, ки дар худ арзишҳои башардӯстӣ, сулҳпарварӣ, ҳамбастагӣ ва эҳтиром ба табиатро таҷассум менамояд. Наврӯз ҳамчун яке аз унсурҳои муҳимми ҳифзи ҳувияти фарҳангӣ ва василаи муколамаи тамаддунҳо дар таҳқиқоти муосири илмҳои таърих, мардумшиносӣ, фарҳангшиносӣ ва муносибатҳои байналмилалӣ арзёбӣ гардидааст. Пайдоиш ва ташаккули Наврӯз ба давраҳои хеле қадимаи таърих бармегардад ва решаҳои он бо фарҳанги тамаддуни ориёӣ, ҷаҳонбинии зардуштӣ ва мушоҳидаҳои астрономии инсони бостон иртиботи зич дорад.

Тибқи таҳқиқоти муаррихон ва шарқшиносони маъруф, аз ҷумла дар асарҳои таҳқиқотии Абурайҳони Берунӣ, пайдоиши Наврӯз бо гардиши табиии Замин дар атрофи Офтоб ва баробаршавии шабу рӯз дар оғози фасли баҳор вобаста аст. Абурайҳони Берунӣ дар асари машҳури худ «Осор-ул-боқия ан ал-қурун-ил-холия» ба таври муфассал шарҳ медиҳад, ки Наврӯз рӯзи оғози соли нави астрономӣ буда, аз давраҳои қадим дар байни халқҳои ориёӣ ҳамчун ҷашни бузург таҷлил мегардид. Ӯ қайд мекунад, ки дар ин рӯз табиат аз нав эҳё мегардад, замин сабз мешавад ва ҳаёти инсон низ ба марҳилаи нави рушд ворид мегардад. Ин андешаҳо нишон медиҳанд, ки Наврӯз дар асоси мушоҳидаҳои илмии инсони бостон нисбат ба равандҳои табиат ташаккул ёфтааст.

Дар сарчашмаҳои адабии классикии форсӣ-тоҷикӣ низ Наврӯз ҳамчун рамзи шукуҳу азамати фарҳанги ориёӣ ба таври васеъ инъикос ёфтааст. Дар «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ таърихи пайдоиши Наврӯз бо номи подшоҳи афсонавӣ Ҷамшед иртибот дода мешавад. Мувофиқи ривоятҳои овардашуда, Ҷамшед пас аз ба даст овардани пирӯзиҳои бузург ва барқарор кардани тартибот дар ҷомеа рӯзи нишасти худ бар тахтро ҳамчун рӯзи ҷашн эълон мекунад ва мардум онро Наврӯз ном мебаранд. Гарчанде ин ривоят хусусияти мифологӣ дошта бошад ҳам, муҳаққиқон онро ҳамчун ифодаи рамзии оғози давраи нави тамаддун ва ташаккули давлатдории бостонӣ арзёбӣ мекунанд.

Дар асрҳои миёна Наврӯз на танҳо дар байни мардум, балки дар сатҳи дарборҳои шоҳӣ низ бо тантана таҷлил мегардид. Дар осори таърихии муаррихони маъруф, аз ҷумла дар «Таърихи Бухоро»-и Наршахӣ ва «Зайн-ул-ахбор»-и Гардезӣ, маълумот дар бораи таҷлили бошукӯҳи Наврӯз дар шаҳрҳои бузурги Осиёи Марказӣ оварда шудааст. Ин сарчашмаҳо нишон медиҳанд, ки Наврӯз на танҳо як ҷашни мардумӣ, балки як падидаи муҳимми сиёсӣ ва фарҳангӣ низ буд, ки тавассути он ҳокимон бо мардум иртиботи рамзӣ барқарор мекарданд ва ваҳдати иҷтимоиро таҳким мебахшиданд.

Бо гузашти вақт ва тағйирёбии шароити сиёсӣ ва иҷтимоӣ Наврӯз тавонист мавқеи худро ҳамчун унсури устувори фарҳангӣ нигоҳ дорад. Ҳатто дар давраҳое, ки баъзе анъанаҳои миллӣ маҳдуд мегардиданд, Наврӯз дар байни мардум ҳамчун ҷашни баҳор ва навсозии зиндагӣ боқӣ монд. Таҳқиқоти мардумшиносон нишон медиҳад, ки маросимҳои марбут ба Наврӯз, аз ҷумла тозакунии хона, омода кардани таомҳои анъанавӣ, дидани хешу табор ва кӯмак ба ниёзмандон, ҳама ба таҳкими робитаҳои иҷтимоӣ ва ҳамбастагии ҷомеа мусоидат мекунанд.

Махсусан пас аз ба даст овардани истиқлолияти давлатӣ дар асри XX аз ҷониби Ҷумҳурии Тоҷикистон масъалаи эҳё ва рушди арзишҳои фарҳангии миллӣ аҳаммияти махсус пайдо кард. Наврӯз ҳамчун яке аз муҳимтарин рамзҳои фарҳанги миллӣ дар сиёсати фарҳангии давлат ҷойгоҳи калидӣ гирифт. Бо ташаббусҳои Пешвои муаззами миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ин ҷашн на танҳо дар дохили мамлакат, балки дар сатҳи байналмилалӣ низ муаррифӣ гардид. Ин раванд ба ташаккули як шакли нави дипломатияи фарҳангӣ мусоидат намуд, ки дар он анъанаҳои таърихӣ ҳамчун воситаи таҳкими робитаҳои байналмилалӣ истифода мешаванд.

Дар аввали асри XXI масъалаи ба сатҳи байналмилалӣ баровардани Наврӯз ба яке аз самтҳои муҳимми сиёсати фарҳангии кишварҳои дорои тамаддуни муштарак табдил ёфт. Барои ҷаҳонишавии Наврӯз саҳми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бениҳоят бузург мебошад. Бо талошҳои ҳамаҷонибаи Пешвои миллат аз 30-юми сентябри соли 2009 Наврӯз аз ҷониби ЮНЕСКО ба феҳристи ёдгории ғайримоддии фарҳанги башарият дохил карда шуд ва 19-уми феврали соли 2010 дар Иҷлосияи 64-ум аз ҷониби Маҷмааи Умумии СММ Рӯзи байналмиллалии Наврӯз эълон карда шуда, дар саросари ҷаҳон бо як шаҳомат таҷлил мегардад. Ин иқдом аҳаммияти бузурги сиёсӣ ва фарҳангӣ дошта, нишон дод, ки мероси фарҳангии як минтақа метавонад ба арзиши умумибашарӣ табдил ёбад.

Аҳаммияти фарҳангии Наврӯз аз ҷониби ҷомеаи илмӣ ва созмонҳои байналмилалӣ низ эътироф гардид. Созмони байналмилалии ЮНЕСКО Наврӯзро ба рӯйхати мероси ғайримоддии фарҳангии башарият ворид намуд, ки ин иқдом аҳаммияти таърихӣ ва фарҳангии онро дар сатҳи ҷаҳонӣ тасдиқ мекунад. Ин тасмим ба густариши таҳқиқоти илмӣ дар бораи Наврӯз ва омӯзиши ҷанбаҳои гуногуни он, аз ҷумла ҷанбаҳои таърихӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва экологӣ мусоидат намуд.

Дар шароити ҷаҳонишавии муосир Наврӯз тадриҷан ба як платформаи муҳимми муколамаи фарҳангҳо табдил ёфтааст. Имрӯз ин ҷашн дар даҳҳо кишвар таҷлил мегардад ва миллионҳо одамон онро ҳамчун рамзи сулҳ, дӯстӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ истиқбол мекунанд. Муҳаққиқони соҳаи муносибатҳои байналмилалӣ бар он назар ҳастанд, ки чунин ҷашнҳои фарҳангӣ метавонанд ҳамчун абзори «қудрати нарм» хизмат карда, ба таҳкими ҳамкории байни давлатҳо мусоидат намоянд.

Наврӯз, инчунин дорои аҳамияти муҳимми иҷтимоӣ ва ахлоқӣ мебошад. Фалсафаи ин ҷашн инсонро ба поксозии ботин, эҳтироми калонсолон, нигоҳубини муҳити зист ва дастгирии ниёзмандон даъват мекунад. Дар фарҳанги мардумӣ Наврӯз на танҳо оғози соли нав, балки оғози марҳилаи нави ҳаёт ба ҳисоб меравад, ки дар он инсон бояд бо ниятҳои нек, умедҳои нав ва руҳияи созанда ворид шавад. Ин арзишҳо бо принсипҳои умумиинсондӯстӣ ва ҳамзистии осоишта мувофиқат дошта, Наврӯзро ба як падидаи муҳим дар рушди фарҳанги сулҳ табдил медиҳанд.

Бо дарназардошти ҳамаи ин омилҳо метавон хулоса кард, ки Наврӯз яке аз падидаҳои беназири тамаддуни инсонӣ мебошад, ки дар худ таърихи ҳазорсолаи халқҳои ориёиро таҷассум мекунад. Аз давраҳои бостонӣ то замони муосир ин ҷашн ҳамчун рамзи эҳёи табиат, ваҳдати ҷомеа ва ҳамбастагии фарҳангҳо хизмат кардааст. Имрӯз Наврӯз ба як ҷашни байналмилалӣ табдил ёфта, дар таҳкими муколамаи тамаддунҳо, густариши ҳамкориҳои фарҳангӣ ва рушди муносибатҳои дӯстона байни халқҳо саҳми назаррас мегузорад. Дар шароити ҷаҳони муосир, ки инсоният ба сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамкории бештар ниёз дорад, арзишҳои Наврӯз метавонанд ҳамчун омили муҳимми таҳкими суботи байналмилалӣ ва рушди фарҳанги умумибашарӣ хизмат намоянд.

Наврӯз навҷавон аст,

Наврӯз ҷовидон аст.

Аз рӯзгори дерин,

Зеботарин нишон аст.

Наврӯзи навбаҳорон бар дӯстон муборак,

Ҷашни гулу муҳаббат бар бӯстон муборак.

Сафаров Усмон Шаҳобиддинович, сармутахассиси раёсати таълими ДДТТ